Así nos chamamos

Hai hoxe 70 anos, a orde do 23 de setembro de 1954, respondendo á petición do Concello, autorizaba a denominación "Don Ramón María Aller Ulloa" para o centro de ensino medio e profesional de Lalín, "con el fin de perpetuar la memoria del ilustre filántropo y hombre de ciencia de la indicada villa".

HÓNRANOS E COMPROMÉTENOS.

Grazas mil, Don Ramón.

Victorino Gutiérrez Aller : In memóriam

Foto : Laiovento (de Nós Diario)

Victorino Gutiérrez Aller "Coco" foi unha desas persoas a quen o noso centro nunca esquecerá pola seu desprendido bo facer. Sempre que requeriamos da súa presenza, acudía con celeridade, seducíndonos co seu saber sobre a vida de seu tío don Ramón ou sobre temas de sociolingüística relacionados co ámbito xurídico. 

A súa xenerosidade para co noso centro tivo un fermoso colofón, "o máis fermoso agasallo" como titulamos no seu momento a doazón de manuscritos de don Ramón. Daquela na Marela publicamos:

Pensabamos que tiñamos algúns libros valiosos, pero agora temos... que temos? Como lle chamamos? Un tesouro? Como o imos administrar? Só somos unha Biblioteca Escolar! Estaremos á altura? A reflexión ten que ser máis longa e así o faremos. Mentres tanto, moitas graciñas, graciñas de corazón, Victorino!

O seu pouso permanecerá connosco.

Por parte, os medios fíxeronse eco do seu pasamento como non podía ser doutra maneira, dada a súa categoría e compromiso de quen foi o autor do primeiro formulario notarial en galego; por caso, Nós Diario, La Voz de Galicia ou Faro de Vigo.

E como non as redes socias, caso de Facebook.

A seguir Mostras do Primeiro caderno-rexistro de observacións 31-10-1924 / 23-9-1926  doado por Victorino Gutiérrez Aller ao centro:

Monumento a Aller: Tempo de instalación

 

O monumento a Aller foi inaugurado o 4 de setembro de 1960. Francisco Asorey finaría o 2 de xullo de 1961. Trátase pois da última grande obra do escultor.

Esta foto que descubrimos hai pouco correspóndese, como vedes, co tempo da instalación. Tres homes que non podemos identificar (podería ser un o escultor, con 71 anos?) subidos aos rústicos andamios semellan darlle os últimos retoques. Faltan aínda os elementos metálicos: a esfera armilar, o nome ALLER e as lendas (CIENCIA, VIRTUD).

Os tres canteiros subidos na estada lémbrannos, neste día Mundial da Arte, a importancia dos oficios e a artesanía á beira das excelencias artísticas e científicas.

A devoción que o astrónomo lles profesaba, lembrabánola Vitorino Gutierrez Aller en 2009:

"Na senda do pai (que chegou a construír un harmonio), Don Ramón cultivaba, con especial predilección e habelencia, as artes manuais. Xa catedrático en Santiago, as súas compañías referentes en Lalín eran os artesáns: O ferreiro Lamego, o latoeiro de Venancio, o reloxeiro Vilariño e o carpinteiro de Lalín de Arriba.
Nomes e oficios que nos evocan un pequeno mundo de artesanía, no que tan comodamente se sentía o noso sabio e no que atopaba
aliados para mellorar o instrumental científico da época. Don Ramón “sentía devoción especial polos artesáns” e el mesmo era “un artesán de categoría”."

[Da foto soubemos grazas a Celso Fernández Sanmartín e proporcionóunola José Antonio González, Currás]

Matemático Rodríguez: Científico Galego do ano 2024

 A BIBLIOTECA DO MATEMÁTICO RODRÍGUEZ

A Real Academia Galega de Ciencias designou o Matemático Rodríguez como Científico Galego do ano 2024, ano no que se cumpre o 200º aniversario do seu falecemento,

Nós, traendo a auga ao noso rego (é dicir á cousa bibliotecaria) lembramos a publicación máis visitada do noso blog, que xustamente se refire á descrición que o matemático fai da Biblioteca da Universidade de Gotinga. Redactámola no 2008 e xurdiu como consecuencia dos preparativos que estabamos a facer para a celebración en 2009 do Ano Internacional da Astronomía que nós iamos centrar en Don Ramón M. Aller. Eran tempos dos inicios plambeiros e agradeciamos moito calquera noticia sobre organización bibliotecaria. Reunir, pois, ese tema con Rodríguez e Aller fíxonos reloucar de entusiasmo.

En 1929, Don Ramón Aller redacta, a petición do Seminario de Estudos Galegos, a biografía de Joseph Rodríguez y González (Bermés-Lalín, 1770 – Santiago, 1824).

Cento e pico anos antes, en 1817, o matemático de Bermés está en Alemaña coa encomenda “de examinar los Establecimientos científicos de aquella Nación”. Especial atención lle mereceu a Biblioteca da Universidade de Gotinga, se cadra por contraste co que estaba afeito a ver, e así o deixou reflectido na carta que remite ao Claustro da Universidade de Santiago, o 1 de febreiro.

Na biografía, Don Ramón transcribe a descrición seguramente como mostra da súa propia idea do que debería ser a organización e a dotación bibliotecaria. A conclusión do biógrafo, despois de ler a resposta do claustro, indúcenos a pensar que, no século XX, as cousas non deberan cambiar moito:

"Por mucho que a los de Compostela interesaran las noticias anteriores, seguramente no las considerarían de mucha utilidad para perfeccionar sus lecciones

y no se les pasaría por mientes imitar en Santiago la Biblioteca de Gotinga." [que xa se sabe que en país de sabidos...]

Un modelo de organización bibliotecaria: Universidade de Gotinga, 1817

Estrelas da ciencia

Gciencia, o xornal galego de ciencia e divulgación dá conta da recente publicación da obra Estrelas galegas da Ciencia. Unha historia de persoeiros e achados asombrosos, de momento só en versión dixital.

Segundo recolle o xornal dixital, os autores confesan que, ao falar das científicas e científicos escollidos, querían construír "unha breve historia da Ciencia en Galicia", e inciden en que se trata dun libro "necesario e sorprendente, para un público infantil e adolescente, pero tamén para adultos con curiosidade pola historia"

A través dos 12 capítulos desta obra descubrimos a vida e obra de 14 científicos e científicas do período que vai desde o século XVII ao XX, entre eles O Matemático de Bermés e o seu biógrafo Ramón Mª Aller Ulloa, astrónomo,  matemático e figura capital na creación do que o noso instituto, ao que acompaña a súa discípula predilecta, Antonia Ferrín Moreiras.

A presenza dezá complétase coa coautora do libro e antiga alumna nosa, Maite Vence, directora de Observer.

Coa nosa xente : Benxamín Otero

Unha vez máis congratulámonos do bo facer profesional da nosa xente e neste caso os parabéns van para o polifacético músico de mil músicas, Benxamín Otero, profesor no Conservatorio de Lalín, quen vén de presentar no Museo Ramón Mª Aller Ulloa Aurora e Aller, que Benxamín en declaracións a La Voz de Galicia describe da seguinte maneira: Ilustrei nunha peza musical a aurora boreal vermella do 38.

Unha instantánea do acto de presentación no Museo Aller Ulloa. Foto Bernabé / Javier. Faro de Vigo

A seguir a peza musical Aurora e Aller:

 O noso Benxamín Otero nos seus comezos no instituto:

1º de BUP

Aproveitamos para botarlle unha ollada ás Marelas dedicadas a D. Ramón Mª Aller Ulloa.

 

Inéditos e outros manuscritos de Ramón M. Aller. XXXI Congreso ENCIGA [4]

"A actividade central da nosa celebración  do 2009, Ano Internacional da Astronomía, foi unha exposición á volta de manuscritos de D. Ramón Aller,  cedidos por D. Victorino Gutiérrez Aller, sobriño do sabio. Aquel mesmo curso, D. Vitorino fixo doazón dos documentos ao instituto. Entre eles, encóntranse tanto inéditos, como borradores ou primeiras versións de obras xa coñecidas, ademais de notas e apuntamentos diversos.

Naquel momento expresamos, no blogue A Marela tarabela, a emoción que tal doazón nos produciu: “Pensabamos que tiñamos algúns libros valiosos, pero agora temos... que temos? Como lle chamamos? Un tesouro? Como o imos administrar? Só somos unha Biblioteca Escolar! Estaremos á altura? A reflexión ten que ser máis longa e así o faremos. Mentres tanto, moitas graciñas, graciñas de corazón, Victorino!” Hoxe renovamos a expresión de gratitude.

En 2016, mostramos novamente este material, con motivo do 50º cabodano de D. Ramón. A principal diferenza entre as dúas celebracións radicou en que, nesta última, xa dispoñamos das experiencias de Toc TocA Ciencia, polo que puidemos presentar un espectro moito máis amplo e variado de actividades.

A exposición que, co gallo do congreso de ENCIGA e o centenario da publicación de Algoritmia. Principios fundamentales de la ciencia de los números, recuperamos no primeiro andar, fai un percorrido pola actividade científica de D. Ramón a través dos seus textos.

Entre outros manuscritos de don Ramón, forman parte da exposición os seguintes inéditos:

●        [“Primeiro caderno de observacións”]: Álbum (13x20 cm.), coas observacións realizadas entre o 7-11-1917 e o 15-6-1923. Son 45 debuxos autógrafos e anotados.

●        Registro del observatorio astronómico/ Ramón Mª Aller Pbro. . Lalín. Comienza en: 31 de agosto del año 1924. A.M.D.G. [Manuscrito]. 200+1 p. + 41 debuxos (10x13 cm.) anotados, br. e n. e cor; 21 cm. Trátase dun caderno no que se recolle a vida do Observatorio desde o 31 do 8 de 1924 ata o 18 do 9 de 1926.

●        Registro de observaciones verificadas en Lalín. [Manuscrito]. 200 p. (das que só están utilizadas 52), 21 cm. Trátase fundamentalmente dun caderno con diversos cálculos matemáticos datados entre o 31 de agosto de 1924 e o 11 de xaneiro de 1925, asociado ao anterior.

●        Observatorio astronómico de Lalín: Registro de las observaciones desde el día 24 de septiembre de 1926.[Manuscrito]. [200 p. + 2 caderniños (de 20 p. cada un) + 41 debuxos (10x13 cm.) anotados, cor; 21 cm. Trátase dun caderno no que se recolle a vida do Observatorio desde o 24-9-1926 ata o 30-8-1927.

●        Cuaderno registro de observaciones: Comienza en 31 de agosto del año del Señor 1927. [Manuscrito]. 230 p. Il. cor; 21 cm. Trátase dun caderno no que se recolle a vida do Observatorio desde o 31 do 8 de1927 ata o 1 do 6 de 1929".

Boletín das Ciencias,86, 27. Pereira Fdez, Mario; Paio Cangado Xosé.

Segunda Marela para D. Ramón Mª Aller (50 aniversario)

Con motivo da celebración no noso centro do XXXI Congreso Enciga, volvemos imprimir o número 20 d’A Marela Tarabela. Nel, recollemos as actividades realizadas co gallo do 50 aniversario do falecemento de don Ramón Mª Aller Ulloa, como ramo da efeméride. 
Aproveitamos a ocasión para paliar o despiste cometido no seu día e subímola en PDF.

Lembramos tamén o primeiro que elaboramos sobre D. Ramón.

Exposición "Ramón Mª Aller Ulloa"

Continúa a exposición sobre D. Ramón, na entrada do Instituto. Nela encontraremos:

• Unha seleccion dos manuscritos doados por D. Vitorino Gutiérrez, no 2009.
• Unha selección de debuxos e ilustracións orixinais.
• Unha biografía  de D. Ramón realizada e ilustrada a man por Natalia Fernández.
• A bibliografía de D. Ramón, na que se inclúen algunhas primeiras edicións e manuscritos inéditos.
• Unha selección de fotos realizadas ou relacionadas co noso sabio cedidas polo Museo de Lalín. A maior parte delas rescatadas por Cecilia Doporto e restauradas por María Alejos.
• Un exposición vídeo-bibliográfica dos fondos da biblioteca sobre astronomía.

 

 

Outra visión do D. Ramón de Asorey

Imos xuntando imaxes do monumento a D. Ramón Aller. Esta que traemos hoxe estaba un chisco perdida entre os nosos fondos (sen catalogar). Non debería ser moi posterior á súa inauguración, pois a perspectiva urbana que nos ofrece é practicamente irrecoñecíbel para aqueles lalineses que baixen dos cincuenta "e tantos"...

 A mesma foto restaurada por M. Balea:

Ao fío do encontro cos astrónomos Docobo e Campo.

por Jaime Blanco Vilariño

Era martes, a pesares de que a visita estaba prevista para o xoves, as condicións non serían axeitadas, polo que alá estabamos, a iso das oito e media da noite, no museo municipal Ramón María Aller Ulloa, á beira do observatorio astronómico. Previamente, o edificio cumprira unha función bastante diferente da que agora desempeña como museo. Fora o lugar de residencia da familia do propio Don Ramón, matemático e astrónomo lalinense.
 
Xa todos sentados, asistimos a unha interesante charla sobre as populares estrelas dobres, os cálculos aplicables á busca de novos planetas asociados a elas debido á diferenza de masas, e unha chea de cousas nas que non entrarei en detalle, posto que iso é fariña doutro fol.

Tras a charla do profesor Docobo, procedemos a unha breve, aínda que interesante visita á  exposición que o museo dedica ao quincuaxésimo aniversario do falecemento de D. Ramón Aller, mentres esperabamos a que as estrelas fosen aparecendo no escenario, o ceo nocturno.

Da man de Pedro Pablo Campo, comezamos polo coloso brillante  do noso sistema solar, non o Sol, senón Xúpiter, e varios dos seus satélites galileanos. Entre eles atópase Ío, unha masa rochosa chea de lava, que sofre continuas erupcións. Demostrouse que a enerxía que as produce procede das mareas de lava causas das pola influencia gravitacional  de Xúpiter e os outros satélites próximos. Súa irmá Europa, polo contrario, aparece cuberta de xeo, e a súa superficie presenta poucos cráteres, cousa que fai pensar aos científicos que tal vez exista unha xigantesca reserva de auga baixo unha espesa capa de xeo. Tamén e posíbel a presenza de osíxeno. Semellante a Europa, aínda que dun tamaño moi superior atopamos a Ganímedes, que presenta unha reserva aínda maior de auga baixo a súa codia sólida.

Así vimos Xúpiter e as súas lúas

Despois de o contemplarmos todos os do meu grupo (de dous que había), admiramos a estrela dobre que recibe o nome de Iota cancri, pertencente ao sistema cáncer, e formada por unha anana branca de superficie moi quente (+8000ºC) e unha xigante amarela equivalente á suma de dúas masas solares e unas dezaseis veces máis refulxente ca o noso astro rei.

Iota Cancri

Tras dunha pequena charla baixo a cúpula móbil que acubilla o telescopio, e de termos atopado resposta ás nosas insistentes preguntas, demos por rematada a satisfactoria visita.

Ilustracións de Andrea Fernández Ramos.
Fotos de Francisco Otero.

Carteis conmemorativos do 50º aniversario de D. Ramón Aller

O xurado do concurso convocado polo instituto para conmemorar o 50º aniversario do pasamento de D. Ramón Aller, integrado por Dona Cecilia Doporto, Don Damián Paío e Don Armindo Salqueiro, declarou o seguinte resultado:

1º premio: Daniel Villanueva Barros.

"O cartel reflicte o horario das observacións, chama a atención polo xogo de cores e dá sentido de profundidade e espazo infinito..."

1º Accésit: Andrea Fernández Ramos.

"O traballo mostra unha gran limpeza de execución e unha notable eficacia comunicativa, integrando o perfil do homenaxeado nunha recreación do sistema solar"

2º Accésit: Iván Gordedo Sánchez

"Estamos ante unha recración e actualización dun motivo clásico da pintura: a alegoría da astronomía. Neste caso, o torso feminino acolle dous obxectos: o sol e a lúa? dúas estrelas dobres?"

 

3º Accésit: Marta Calviño Sixto

"É máis que apreciable o uso das novas tecnoloxías pare desenvolver, dentro dunha estética naif, un motivo ligado ás vellas cosmogonías: a conversión de Don Ramón nunha constelación".

28 de marzo, a ollo ceibe

Foi hoxe día de emocións múltiples, á volta da figura de Don Ramón Aller.

Pola mañá, celebrouse no Observatorio "Ramón Mª Aller Ulloa" da USC, a presentación do libro Astronomía a ollo ceibe, tradución ao galego de Astronomía a simple vista, impulsada por José Ángel Docobo e realizada por Celia Rozas, ex-alumna do noso instituto.
Máis alá dunha tradución, a obra é en certa medida unha restitución: pouco antes do golpe de estado do 36, o Seminario de Estudos Galegos anunciaba a súa publicación, pero daquel orixinal entregado nunca máis se soubo. Oitenta anos despois, a Universidade e a Xunta recoñecen e recuperan este título fundacional da divulgación científica en galego.
E se pensamos no título en sentido estrito, é inexcusable citar as palabras de Celia Rozas no prólogo:

"A relativa infidelidade do título desta versión /.../ -e aínda a inhibición da preferencia académica de ceibo/a fronte a ceibe-  responde á vontade dos editores, que eu como tradutora tamén fixen miña, de manter inalterado o título que, segundo a prensa da época ía ter a obra /.../, Astronomia a ollo ceibe; un título polo demais, provisto dun arrecendo enxebrista bastante característico do galego escrito da época, e ben fermoso e elocuente do sentido rabiosamente divulgativo da obra.

Pola tarde, a homenaxe trasladouse a Lalín. Primeiro, coroa de flores no monumento a Aller e, despois traslado da actividade ao Museo: breves intervencións das autoridades políticas e académicas (Concelleira de Cultura, Reitor da USC, Conselleiro de Educación e Alcalde), dúas pequenas charlas e a inaguración da exposición.

Ademais de instrutivo, sempre é tremendamente emotivo escoitar a evocación que de Don Ramón realiza o profesor Docobo, o seu sucesor no observatorio compostelán e artífice fundamental na recuperación e difusión da figura do noso sabio.
Nesta ocasión, estivo acompañado de Cecilia Doporto, doutoranda súa, responsable do Museo e arquitecta da exposición. Cecilia, suxeriunos datos da súa tese sobre Don Ramón, e, sobre todo, deixounos albiscar a cantidade de fíos de memoria, admiración e agradecemento que o noso astrónomo foi deixando por aquí e por acolá, e que ela recolle para, tece que tece, preparar un extraordinario tapiz biográfico ao que, así o esperamos, pronto teremos acceso.

A exposición inaugurada é imprescindíbel. Manuscritos, debuxos, ilustracións, instrumental -entre o que podemos admirar esa auténtica icona da ciencia galega que é o teodolito de Don Ramón- dispóñense con harmonía e claridade para ofrecernos unha ben perfilada imaxe de aproximación ao sabio. Non  conforme con iso, tráenos o que, mesmo para moitos iniciados na obra do homenaxeado, resultará unha sorpresa: unha estupenda colección de retratos, obra do Don Ramón fotógrafo, restaurados por María Alejo.

Don Ramón Aller : 50 anos do seu pasamento.

Hoxe cúmprense cincuenta anos do falecemento de Don Ramón. Levamos desde xaneiro desenvolvendo algunha actividades (entre elas os astro-poemas e as astro-pinturas) a propósito desa data e seguiremos durante o que resta de ano.

Marta Calviño Sixto deseñou o logotipo que agora vos presentamos e que nos acompañará de aquí en diante.

[Un bo día para mirar aquela Marela do 2009]

 

As estrelas viven en parella / Josefina Ling

 

A próxima semana visitaranos a profesora Josefina Ling para profundar sobre algunhas das mulleres protagonistas da exposición Con A de Astrónomas.

É unha boa ocasión para recuperar un vídeo promovido por TEDxGalicia, no que a doutora Ling nos achega ao tema das estrelas dobres, tema tan directamente ligado a D. Ramón e ao Observatorio de Santiago.

Algo máis dun cuartiño de hora, no que se conxuga amenidade e precisión:

  Josefina Ling from denha on Vimeo.

Polo demais, non está de máis lembrar a serie da SEA e a UNED Mujeres en las estrellas. 

No segundo capítulo "Las pioneras españolas: el inicio del camino", atoparémonos coas doutoras Ling e Ferrín (a primeira discípula de D. Ramón), entre outras.

Con A de astrónomas

Esta é unha historia que empeza hai miles de anos, quizais centos de miles.

Cando as nosas antepasadas, con “a”, miraron ao ceo e se preguntaron polo que había nel. É seguro que, xa entón, as mulleres mediron o tempo observando a Lúa e o Sol.

Miles de anos despois, outras mulleres dirixiron a súa mirada ao Cosmos e converteron na súa profesión investigar os seus misterios. Esas son as astrónomas, tamén con “a”. Foron moitas, moitísimas. En todas as épocas da historia houbo astrónomas. Todas elas, co seu esforzo e dedicación, fixeron

avanzar a ciencia. Algunhas realizaron achados transcendentais. Esta exposición mostra algunhas das súas contribucións.

Esta historia tamén fala doutro “a”, a de astronomía, claro. Resoan ademais moitos outros as: a de avanzar, a de arela, a de afouteza, a de alegría, a de análise.

De antes e de agora. De aprendizaxe. Pero tamén de algo de amargura, porque as mulleres tiveron que enfrontarse sempre a moitos obstáculos para desenvolveren o seu coñecemento.

 

Fonte

O texto que precede é o de presentación da exposición Con A de astrónomas, que nos acompañará na entrada do instituto, a partir do luns.

A exposición componse de trece paneis que trazan un percorrido polos momentos cruciais da astrofísica e o papel fundamental que moitas mulleres tiveron no avance desta ciencia. Fora confeccionada no 2009, Ano Internacional da Astronomía, coa colaboración de nove astrónomas. Unha delas Josefina Ling, da USC, que foi a comisaria, deunos facilidades inmensas para dispoñermos dela e aínda nos agasallará coa súa presenza na primeira semana de febreiro.

Comezamos así as actividades conmemorativas do Quincuaxésimo cabodano de D. Ramón Aller.