Amosando publicacións coa etiqueta recomendacións. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta recomendacións. Amosar todas as publicacións

23 outubro, 2025

Unha recomendación: "Un poema que lembrar", de Raquel Montoto Gómez

Di Raquel no prólogo que espera que os seus poemas acompañen ao lector, recoñecendo este "as súas propias emocións ou descubrindo outras novas". Engade a evidencia da función comunicativa da súa escritura: comunicar é compartir. Non coñezo teoría literaria máis certa ca esta, falando da poesía.

Hai un veo de tristura tenra e amarga en todos estos poemas, poemas que contan a historia dunha mente aterecida de anguria polo paso do tempo, dunha mente sensible que confronta o prodixio da existencia co seu baleiro incomprensible. Pero tamén mostran estes versos algunha das agarradoiras que nos ofrece a vida: a arte e a propia experiencia reflexiva. Veño de usar un nós, e penso de novo no prólogo...

Un poema que lembrar é o conxuro de Raquel, a forma de respostar ao seu primeiro poema: de certo que o tempo voa, pero de certo tamén que moitas evolucións son boas. Este libro é un radical testemuño diso. Agora, Raquel, no día do teu aniversario, saudamos dende a Marela a túa poesía, un exemplo de que sempre se pode facer algo distinto antes de sentir que é demasiado tarde.

Entre notas e silencios

A música escapa do papel e vira tempo vivido.

O silencio deixa espazo para o son que non se escoita.

O corazón escoita o que o oído non alcanza.

Cada nota é un recordo que se repite.

O silencio entre notas é a melodía verdadeira.



18 xullo, 2023

Una recomendación: "Prometeo americano. El triunfo y la tragedia de J. Robert Oppenheimer", de K. Bird y M. J. Sherwin


Esta biografía de Robert Oppenheimer se publicó originalmente en 2005.
La producción de una película basada en la misma, cuyo estreno es inminente, llevó a que fuese traducida al español casi veinte años después. Es un retraso un tanto incomprensible, porque la personalidad del protagonista y su papel central en, al menos, un par de hechos históricos de singular importancia en el siglo XX, deberían haber bastado para llamar la atención de nuestras editoriales desde hace tiempo.

Aunque no sea desmesuradamente extensa (esta edición en tapa dura de Debate son 700 páginas de texto y 150 más de notas, bibliografía e índice), se trata de una biografía muy detallada, que atiende con minuciosidad tanto a la vida privada como pública del protagonista. En ocasiones, sobre todo en el tratamiento de las personas relacionadas de un modo u otro con el protagonista, resulta prolija.

La propia historia de su redacción tiene ya tintes legendarios, pues tardó 25 años en escribirse, tras pasar de ser obra de un solo autor a serlo de dos: el encargado inicial de escribirla, Sherwin, que murió en 2021, había acumulado en diez años unas 50.000 páginas de entrevistas, transcripciones, cartas, diarios, documentos desclasificados y expedientes del FBI. Todo ese material, almacenado en cajas, solo pudo empezar a ordenarse cuando unió sus fuerzas a las de Kai Bird.

La historia de Oppenheimer tiene tres focos principales de interés: su personalidad, su protagonismo en el proyecto Manhattan y su condición de víctima más renombrada del macartismo. Ni que decir tiene que son aspectos interrelacionados.

Oppenheimer fue un hombre extraordinariamente carismático e inteligente, y nada inocente de atesorar en su personalidad altas dosis de vanidad y soberbia, y restos de imprecisos trastornos nunca superados que afloraron en su etapa universitaria.

Educado durante sus primeros años en la Escuela de cultura ética, una institución educativa que podríamos llamar de innovación educativa, esta formación inicial reforzó e incentivó su tendencia innata a tener una gran variedad de intereses. Esta diversidad de inquietudes intelectuales fue la que, a la larga, lo arro a una vida llena de preocupaciones sociales, políticas, científica y éticas, que lo alejaron de la dedicación exclusiva a la física. Durante la lectura de su vida es imposible evitar hacerse la pregunta de adónde podría haber llegado como científico, si no hubiese compartimentado su mente de la manera en que lo hizo. Quizás es esa misma trayectoria vital la que ofrece una respuesta: lo que él hubiese podido descubrir o aclarar como físico tarde o temprano otro lo habría de hacer; sin embargo, solo él, Robert J. Oppenheimer, hubiese podido liderar y protagonizar lo que él lideró y protagonizó.

Tal es el caso de su participación en el proyecto Manhattan, que para él fue una tarea primordialmente política, antes que científica. Oppenheimer había desarrollado a lo largo de los depresivos años 30 un compromiso social que fue de la mano de las corrientes comunistas estadounidenses de la época. Estas relaciones, que lo marcarían nefastamente ya desde el principio a ojos de muchos, lo llevaron también a dirigir su preocupación hacia la situación de Europa, en concreto hacia la amenaza ya real del nazismo, que perseguía sin contemplaciones a los científicos alemanes desafectos. Fue luego el potencial militar desplegado por Hitler durante la Segunda Guerra Mundial lo que lo condujo, junto con muchos otros científicos de renombre, a convencerse de que solo el desarrollo de un arma poderosísima podría detener a Alemania. Obviamente, las implicaciones militares y políticas del asunto, a corto, medio y largo plazo, no fueron obviadas por las autoridades. El respaldo fue absoluto y la historia de la construcción y planificación del laboratorio de Los Álamos y lo que allí se vivió constituye uno de los relatos más fascinantes dentro de esta biografía.

Pero cuando parecía que el éxito científico anunciaba el éxito militar del proyecto, los avatares de la guerra provocaron un giro trágico en la vida de Opphenheimer y, sin duda alguna, de la humanidad en general. De repente, Alemania dejó de ser el objetivo del arma nuclear: el impulso no científico de aquella tarea científica simplemente fue ninguneado y fue reemplazado por intereses bastardos que ansiaban dar un monumental puñetazo en la mesa internacional como aviso a navegantes.

Las devastadoras consecuencias de lanzar el arma nuclear sobre dos ciudades de un país a punto de firmar la rendición tuvo unas repercusiones que aún perduran. La biografía de Opphenheimer narra con precisión la conmoción que ello supuso entre los miembros del proyecto, que inevitablemente se sumergieron en un debate ético y político al respecto cuando, como científicos, vieron las consecuencias reales de su trabajo, tan diferentes de las que habían imaginado al motivarse pensando en la Alemania de Hitler.

Como señalan los autores, el más afectado sería Oppenheimer: sabía que, en un sentido fundamental, el Proyecto Manhattan había conseguido que un arma de destrucción masiva fuera la culminación de tres siglos de física; la sensación que tuvo de que, en consecuencia, el proyecto había empobrecido la física fue inevitable. En cuanto logro científico, Oppenheimer no tardó mucho en denigrarla.

La catástrofe humana de Hiroshima y Nagasaki reforzó su faceta intelectual y comprometida. Al mando del Instituto de Estudios Avanzados en Princeton (una institución multidisciplinar que le venía como anillo al dedo), Oppenheimer se convirtió en un reflexivo, y atinado, analista de cómo debía enfrentarse el mundo a la existencia de un nuevo tipo de armas que, como muy bien expresó en 1953 con una frase lapidaria, había convertido a Estados Unidos y a la URSS en "dos escorpiones encerrados en una botella, cada uno capaz de matar al otro, pero solo a riesgo de perder su propia vida." Su biografía refleja con generosidad lo que Oppenheimer pensaba sobre el asunto y que dejó expuesto en numerosos discursos, ensayos y entrevistas.

Aunque la persecución inquisitorial a la que se sometió a Oppeheimer se radicalizó a partir de 1950, es impresionante constatar cómo en ningún momento de su vida, desde que en los años 30 había empezado a relacionarse con determinadas corrientes izquierdistas, dejó de estar sometido a vigilancia por parte del FBI. De nada sirvió que no hubiese pertenecido nunca al Partido Comunista, ni que renegase del comunismo cuando este quedó alterado por el control ideológico desde la URSS. Oppenheimer nunca pudo librarse de la sospecha de no ser un buen estadounidense: a los ojos de determinados sectores políticos, sociales y económicos, nunca dejó de ser alguien no confiable.

Su postura crítica hacia las políticas nucleares del gobierno no hicieron más que acrecentar el rechazo hacia él, y eso a pesar de que Oppenheimer nunca renegó de su gobierno. El comentario de Einstein lo sintetiza bien: "El problema de Oppenheimer es que quiere a una mujer que no lo quiere a él: el Gobierno de Estados Unidos. (...) La cuestión es simple: todo lo que tiene que hacer es ir a Washington, decir a los mandatarios que son unos imbéciles y volverse a su casa."

Pero Oppenheimer era un auténtico patriota. Siempre quiso influir, siempre quiso mejorar aspectos esenciales de la democracia de su país, como, por ejemplo, la necesidad de derribar los muros de secretismo levantados por el gobierno en materias relevantes, como la nuclear, para dejar fuera de la toma de decisiones a la población. Lo que en las décadas siguientes pasaría con otros asuntos, como Vietnam, demuestra que su esfuerzo iba bien encaminado.  


De hecho, toda la implacable persecución a la que lo sometió el
macartismo, auspiciada por su némesis particular, el millonario Lewis Strauss, tenía como simple objetivo el retirarle sus credenciales en relación con la seguridad nuclear, porque permitían que un sospechoso tuviese acceso a los secretos del poder. El lector asiste durante cientos de páginas a algo que no termina de entender bien, a una farsa, no tragedia (como el mismo Oppenheimer se encargó de precisar) y que le recuerda, paradójicamente, a los procesos implacables del comunismo soviético contra los infieles.

Sin duda, la vida de Robert Oppenheimer es una vida de película; pero uno tiene la sensación de que solo una biografía, tan bien escrita y tan bien documentada como esta, puede aproximarse a ofrecer un reflejo de lo que fue.

01 decembro, 2021

Unha recomendación: "Rapazas de Polar", de Eva Moreda


E
sta noveliña de Eva Moreda é unha seria extravagancia: unha subversión radical do subxénero das novelas de colexios femininos que se ramifica con decisión, mais con humildade, cara os ámbitos da novela política, social, histórica, familiar, íntima, feminista, realista, fantástica, alegórica, de aprendizaxe... e máis.

A novela é o relato dos seus anos en Polar (o internado) que lle fan esas rapazas do título a un vostede que seica preguntou por eles. Anos inquietantes e tebrosos que entran e saen do internado, coas rapazas, tecendo unha rede de alusións que perfilan con incisiva sutileza determinados aspectos dunha época: os anos trinta e corenta do pasado século, nunha Galicia inserida no contexto europeo que desaugou na guerra civil e na segunda guerra mundial.

En cada un dos catros capítulos en que se divide a historia, o foco da atención de quen narra (un nós que, irremediablemente, só pode ser un eu...) proxéctase sobre un personaxe diferente. Da relación entre cada un deles e as rapazas parten os axóns que vincularán o espazo e a realidade do internado cos do exterior.

Un mérito sobresaínte da novela é a prodixiosa mestura de perspectivas coa que se conta a historia: un man a man entre a voz reflexiva da muller adulta que quere narrar pasado un tempo e a súa voz da nenez, voz que reflicte a súa visión directa daquela época como voceira dunhas rapazas que viviron illadas, precisamente, dela. Así é como Moreda consegue facer natural a presencia de lobishomes e porcos falantes, respectando a tradución, diáfana e coherente, que unhas mentes en formación e desexosas de vida facían dunha realidade turba e arbitraria.

Rapazas de Polar é unha historia dunha orixinalidade hipnótica.


 

 

24 marzo, 2021

Biblioteca inclusiva

20.000 leguas de viaxe baixo dos mares é un sentido agasallo da Asociación Juan XXIII, que fixo doazón á nosa biblioteca de seis exemplares da novela, adaptada para a  colección Lectura fácil, no marco do proxecto de Plena inclusión Galicia.


É por iso, que quixemos pór en valor a iniciativa da adaptación da novela de Jules Verne e pedímoslle a Misha Bies Golas que nos achegase unha breve recensión. Este foi o resultado:

"Trátase dunha adaptación da novela de Jules Verne, realizada pola Asociación Juan XXIII con debuxos de Miguel Rocha.
Nun exercicio de síntese no que se manteñen perfectamente moitos dos trazos psicolóxicos das personaxes do libro e centrándose tamén en varias das pasaxes de maior interese da historia do Capitán Nemo e compañía, esta versión reducida mantén un ritmo fluído que fai a súa lectura pracenteira e consegue levar o lector por recunchos dos mares que ata a data na que saíu a novela orixinal, 1869-1970, eran case que inimaxinables.
Parte fundamental da obra son as imaxes que Miguel Rocha debuxou para completala: unha serie duns trinta debuxos en branco e negro que acompañan o texto, dándolle forma física a algúns dos sucesos e paisaxes polos que discorre a historia do Nautilus. Cun trazo moi expresivo estas imaxes resultan do máis suxestivo tanto na súa relación co texto coma na súa mesma natureza plástica.
No que semella un exercicio de revisión dos xeitos de editar a finais do XIX, as imaxes exercen sobre o conxunto unha forza renovadora que a aproxima ás novas adaptacións de clásicos á B.D."
 Misha Bies Golas

 Ánimo, e moitas grazas á Asociación Juan XXIII e a Misha.

06 febreiro, 2021

Coa nosa xente. Alba Rozas Arceo

De novo comprácenos ver o progreso profesional de xente de noso como Alba Rozas que neste caso acaba de tirar á que é a súa primeira novela, A caída de Guiomar, dentro da colección "A miña primeira novela de..." da editorial Contos Estraños que en palabras da autora a "La Voz de Galicia" é unha novela ambientada nun reino mitolóxico, nunha importante cidade dos mouros, Eabaca, un reino que se atopa dividido en tres parroquias. Trátase dun reino que está gobernado por Iomar, pero aparece en escena unha criatura da mitoloxía galega que quere facerse co reino... A historia promete. E para coñecela, tedes á vosa disposición a novela na biblioteca.



 

25 xuño, 2020

La escuela no es un parque de atracciones


Como ramo a este curso anómalo, a Biblioteca faise eco do ensaio La escuela no es un parque de atracciones de Gregorio Luri, unha indispensable recomendación para o verán. 
O libro analiza a problemática do sistema educativo actual, propoñendo un modelo de ensinanza baseado no esforzo, o estudo e a excelencia. 


Reproducimos aquí, traducida, a contraportada do libro que sintetiza moi ben a filosofía do mesmo:

"Se a escola, como din, está en crise, non é porque sexa unha institución vetusta, senón por ter esquecido a súa nobre función: a de reducir, no mínimo tempo posible e no maior número de alumnos, a distancia entre a ignorancia e o coñecemento poderoso.

 Vivimos uns tempos pedagoxicamente estraños e mesmo estúpidos. Se estúpido é aquel que carece dunha representación crítica da súa ignorancia, ben merecen este título os que se xactan de fomentar o pensamento crítico mentres aplican de maneira pouco crítica experimentos xa fracasados. Que outro adxectivo merece o desprezo do coñecemento nos centros de ensino e a énfase na felicidade por si mesma?

Hoxe, nos tempos de Google, téimase en que xa non hai coñecementos poderosos senón buscadores potentes e competencias fluídas. De ser así, os débiles fican desamparados e a escola, ao perder os argumentos para defender a súa nobreza, tenta agochar as súas imperfeccións empeñándose en ser entretida. Agora ben, eses nenos que non acharán en ningún sitio o que non encontran na escola, non se merecen algo máis que unha escola divertida?"

 (Tradución, A Marela)

12 abril, 2020

A importancia de ler libros na corentena (e 2)


Practicando las sensatas recomendaciones incluidas en una entrada anterior de este blog, el azar, tan sensato también, hace llegar al lector a un breve ensayo de Peter Sloterdijk

Se titula "El Renacimiento permanente. La novella italiana y las noticias de la Modernidad." En él, a propósito del Decamerón, Sloterdijk reflexiona sobre la propuesta de Boccaccio de hacer de la ficción una alternativa al mundo apestado.

Una alternativa y una cura.


Esta página que dejamos ahí es, cómo no, una primera página...


04 abril, 2020

Unha recomendación: "A cama de meu avó Manuel Sanmartín Méndez", de Celso Fernández Sanmartín


Os bos poetas falan por nós: poder expresar o que outro non é quen de o facer é unha xenialidade con carácter de forza probatoria de certo zume de humanidade.

Estes versos de Celso Fernández Sanmartín poetizan un tempo, unha paisaxe e dúas vidas. Pero é deferencia desta poesía que o lector poida, mentres le, pensar no seu tempo, na súa paisaxe e nas vidas de seu...

O título menos poético do mundo, A cama de meu avó Manuel Sanmartín Méndez, agocha, arteiro, esa lebre que salta cando tocamos un obxecto que parecía van: a rabuda lebre da memoria, que foxe pero que queda...
E queda e desata os murmurios que nos fan sentir esa alma da que nunca nos falaron.

Dela fala neste libro Celso Fernández Sanmartín.

Son palabras escolleitas que anoan, nunha gorxa compartida co lector, a vida dos ausentes coa evidencia de que todo o que compartimos con eles é pegada que nunca deixaremos de seguir. 

Palabras, en fin, que a pericia do poeta recolle e traduce en dúas imaxes que prologan e epilogan o seu libro: o orgullo da cama do avó como fondo dunha vida e a cama do avó como referente ao que sempre voltar.

E o lector, animaliño sen acougo, a quen estas páxinas o abeberan de versos que o confortan, queda agradecido por eles:
Paxariño do oestevaite máis para o oestecoma quen que morrichesE volve polo leste

30 novembro, 2018

Vidas ocupadas : un viaje palestino de Nablus a Gaza

Tras algunhas dúbidas, o autor malagueño José Pablo García aceptou a proposta de Acción contra el hambre e encamiñouse a Palestina para deixar constancia da cruel situación que alí viven millóns de persoas. O resultado foi unha banda deseñada, Vidas ocupadas : un viaje palestino de Nablus a Gaza, e un sitio web que nos proporciona excelente información sobre a mesma.

"Lo poco que se dedica en los informativos al problema palestino está relacionado con acciones violentas, y esto repercute en la idea distorsionada que tenemos. La mayoría de ellos solo quieren vivir tranquilos, que les dejen en paz, y tienen las mismas inquietudes que cualquiera de nosotros. Por eso me gustaría acercar ese aspecto humano que parece dejarse de lado" -dinos sobre a súa experiencia.

"Seguimos apostando por el arte como herramienta clave para acercar a la población la realidad que queremos transformar. El cómic es un lenguaje en alza entre la población de nuestro país, no solo los más jóvenes, y el talento de José Pablo ha podido documentar una realidad muy compleja a golpe de trazos y bocadillos", -aclara Carmen Gayo, directora de Comunicación e Fundraising de Acción contra el Hambre.

A obra podédela pedir na biblioteca e tamén descargar enteira, gratuíta e legalmente en PDF.
Páxina 10


04 abril, 2017

O libro que me atopou / Xosé Luís Sucasas



O libro que me abriu os ollos e mos deixou azuis.

Por Xosé Luís Sucasas.


Un xoves que ía cantar ó coro da catedral de Lugo na misa das sete, entrei nunha librería da rúa Aguirre –había cinco na mesma beirarrúa, en non mais de cen metros-, e gastei os cartos que non tiña nun libro de peto, de pastas duras, de cor azul e cuns ollos creo que verdes debuxados na portada. Era da colección RotaTiva de Plaza y Janés, chamábase Ojos de perro azul  e fora escrito por un tal Gabriel García Márquez entre 1945 e 1957.


Eu tiña daquela trece anos, e os cartos que me mandaban da casa para vicios menores –caramelos e pipas, maiormente- ascendían a 25 pesetas, case sempre xuntas nunha moeda de cinco pesos. Como o libro custaba 47 pesetas fixen un trato coa libreira para pagalo a prazos. As palabras exactas da muller foron: “non te preocupes, págasmo como vaias podendo”. Aínda hoxe, tantos anos despois, lembro con nitidez a súa cara redonda con gafas.


Era o primeiro libro que mercaba pola miña conta e risco, pero non consigo lembrar que foi o que me chamou del, nin o argumento da ducia de relatos curtos que contiña, un dos cales prestáballe nome ó título. Porén, si lembro coma se o estivera a ver cos ollos, que o lin no meu cuarto do seminario, polas noites alén das once (cando todo era escuridade e silencio), eu debaixo das mantas dos pés á cabeza e facendo tenda de campaña cos xeonllos ergueitos.


Así debín le-las escasas cen páxinas do libro, coa luz carriza dunha lanterna diminuta, enfeitizado polas palabras que alí había e polo fío que as xunguía.

(Publicado n'A marela tarabela, nº 4. Abril, 2007)



30 novembro, 2016

Una recomendación: "Al pie del corazón", de Daniel Cepeda

Este precioso libro de poesía que recientemente ha publicado Daniel Cepeda es ya una ilustre materialización de esa idea de José Ángel Valente de que la poesía es memoria. Pero no memoria de la experiencia externa, sino de la vida de ese experimentador infatigable que es el corazón, al que algunos también llaman mente.

Pertrechado de la sólida dicción aprendida en la poesía española surrealista y de la segunda generación de posguerra, Cepeda disecciona la construcción de una identidad a través de la vivencia reflexiva del amor, la soledad, la frustración, el desarraigo y, siempre, de la esperanza. El ritmo de estos versos, arduamente trabajados y corregidos en busca del nombre exacto de las cosas, acompasa una lectura que estimula y emociona, de corazón a corazón.


ALBA DEL SUEÑO
                     Saber que se ama, mortal certeza.

                     Cómo tristemente, al amparo de los días,
                     se van reuniendo aquellos vientos de un mar lejano
                     con estos otros sin sombra, sin dios.
                     Solo en su denuedo campa el aire refrescando
                     las núbiles hojas que dieron paso a la caída irrenunciable,
                     así los arroyos van llenando de voz tétricos llanos
                     sin aroma; verdes, pero secos al fin.

                     ¿Sabrá este silencio, este fluir de bruma entre los álamos,
                     que yo te amo mientras camino al filo del alba?
                     Pero ha de llegar el mar como una callada aurora sin bordes,
                     entrándose en el corazón igual que en una ensenada de viva                                        espuma]
                     cuyo centro fueran tus ojos boreales,
                     tu sendero de luz
                     hacia mí mismo.

03 setembro, 2016

Una recomendación: "Reparar a los vivos", de Maylis de Kerangal

Reparar a los vivos es un emocionante relato de las historias que se entrecruzan en ese milagro de la medicina moderna que es el proceso de donación de órganos. Aunque presentado como una novela, se debe leer más bien como un extenso reportaje literario sobre el tema, en el que la autora mezcla la ficción con datos e informaciones precisas sobre el mismo. 

Pertrechada de una extrema pericia como narradora y de un torrencial caudal expresivo, Maylis de Kerangal recoge los extremos de la angustia y la desesperación encarnados en la muerte y en su amenaza, y los une con delicadeza en la prodigiosa maquinaria humana y técnica que lleva a cabo los trasplantes. Cuando en la vida llega a dar la sensación en ocasiones de que todo es caos y desolación, la lectura de esa apasionada aventura de nuestro tiempo que es la reparación de los cuerpos nos protege del pesimismo y nos recuerda que siempre hay motivos para lo contrario.


23 xaneiro, 2016

(Cosmofísica, 7) "La realidad no es lo que parece. La estructura elemental de las cosas"

La realidad no es lo que parece es un excelente ejemplo de lo que se puede encontrar hoy en día en materia de divulgación científica: se trata de una breve, pero precisa y clara introducción en la física que protagonizará el siglo XXI, expuesta sobre los hombros de los gigantes del siglo XX, y que no se olvida de la tradición de siglos anteriores. A lo largo de su ensayo, Carlo Rovelli exhibe además un control intelectual de eminentes obras filosóficas y literarias del pasado que no puede sino explicar el porqué de su admirable capacidad explicativa: la precisión y claridad de su estilo demuestra que su formación humanística permea inevitablemente todos sus recursos expresivos.

Aunque se necesitan mutuamente, a efectos informativos el libro se puede dividir en dos grandes partes: por un lado, aquella en la que el autor explica los fundamentos de la relatividad y la física cuántica, y, por otro, aquella en la que expone la propuesta de la gravedad cuántica de lazos, teoría en la que el autor es un experto.

La teoría de la gravedad cuántica de lazos, o de bucles, es la principal competidora de la teoría de cuerdas como teoría finalmente dominante para explicar la realidad física. Rovelli apuesta por ella y, aunque deja claro que todavía está en pañales, llama la atención sobre una de las ventajas que tiene sobre aquella: es menos exigente con lo que debería haber de lo que es la teoría de cuerdas, que, por ejemplo, necesita de la existencia de unas todavía desconocidas partículas supersimétricas.

Rovelli explica los logros de la relatividad y de la física cuántica, y recuerda el escollo que hay para unificarlas: el estudio del campo gravitatorio, que, por su extrema debilidad, solo parece ser mensurable en las dimensiones de los grandes artefactos cósmicos, se mantiene al margen de la física cuántica, la cual, a su vez, se formula sin tener en cuenta esa curvatura espacio-temporal que explica la gravedad, y que las ecuaciones de Einstein matematizan. 

Aplicado a realidades concretas, el problema se materializa en el muro de hormigón contra el que se golpea impotente la relatividad cuando se adentra en singularidades tales como los agujeros negros y la hora 0 del universo, en las que lo cuántico parece encontrarse más cómodo.

Para cimentar la propuesta al respecto de la gravedad cuántica de lazos, el autor subraya con insistencia tres ideas clave de la mecánica cuántica: la granularidad, el indeterminismo y la relacionalidad. Es una novedad que alguien destaque tanto la primera y la tercera, y es mérito de Rovelli llamarnos la atención sobre su enorme importancia, incluso por encima de lo espectacular del indeterminismo. Y es así porque son ideas que le permiten al lector salir del diminuto, extraño e incomprensible mundo cuántico y hacerlo algo más cercano.

La granularidad de la realidad implica que no hay nada infinito: ni hay infinitos estados posibles ni hay una infinita subdivisión de la materia. Esto afectaría directamente a lo que ocurrió en el big bang: dado que no es posible una contracción infinita, el origen pudo haber estado en una nube de probabilidades cuánticas, sin espacio ni tiempo, que devendría de un universo anterior y que se habría resuelto en lo que nos ha llevado hasta el presente.

La relacionalidad, por su parte, afirma con claridad que la realidad no es, sino que es relación (aspecto intuido por la idea de relatividad): no hay realidad per se, sino que esta es una consecuencia de la relación, interacción, entre estados físicos. Las partículas lo son en el momento en que se relacionan con algo; mientras eso no ocurre, las partículas son ondas, campos que abarcan literalmente todo el universo.

Ya en su momento, Einstein advirtió que el espacio-tiempo es un campo más, el gravitatorio. En lo que Rovelli y otros trabajan es en demostrar que ese campo gravitatorio también es cuántico y que, sin negar la idea de que la materia curva el espacio-tiempo, puede explicar lo que ocurre en las singularidades citadas.

La idea, como se indicaba más arriba, es que el espacio no puede ser infinitamente divisible. El límite es la longitud de Planck: la millonésima parte de la milmillonésima parte de la milmillonésima parte de la milmillonésima parte de un centímetro (10 elevado a -33 cm.). Es justo en esta longitud cuando se manifiesta la gravedad cuántica y el espacio-tiempo de Einstein deja de tener sentido. Todo está, así, cuantizado: no solo las partículas o las superficies, sino también los volúmenes. Hay átomos elementales de espacio, un billón de millones de veces más pequeños que el más pequeño de los núcleos atómicos.

La gravedad cuántica de lazos intenta describir lo que es ese volumen cuantizado.

Los lazos son las líneas de Faradady, las del campo electromagnético, finitas y diferenciadas, que literalmente tejen el espacio. Lo tejen formando una malla tridimensional de lazos entrecruzados. Los nodos que se forman con ese entrecruzamiento son los cuantos de espacio. Aquí lo relevante es destacar que esos cuantos no están en el espacio, sino que son el espacio: un espacio que, en tanto que es cuántico, se crea con el interacturar de esos cuantos de gravedad individuales. No existe como dimensión física diferenciada de esa relacionalidad elemental. Consecuentemente, con el tiempo pasa lo mismo. La gravedad cuántica de bucles niega también la existencia del tiempo como una dimensión física diferenciada. No existe en el sentido de que los acontecimientos que ocurren no siguen ningún ritmo externo a ellos; ocurren, y, es en su relación con otros acontecimientos cuánticos, cuando generan su tiempo. El cambio existe, pero no respecto del tiempo, sino respecto de unas cosas con las otras.

En definitiva, un apasionante libro de divulgación que enseña lo básico de una de las teorías más prometedoras para entender la realidad física. 

ROVELLI, Carlo (2015): La realidad no es lo que parece. La estructura elemental de las cosas. Tusquets. Barcelona.